Trang 1

Ấn tượng đầu tiên và khó quên của một người lần đầu đặt chân đến đất Sài Gòn, có lẽ là những – dòng kênh đen. Vì chưa bao giờ và ở đâu, anh (chị) thấy những dòng kênh lạ, gây ngạc nhiên đến như vậy. Quê anh (chị) là những hồ và hồ với những bóng cây rợp mát ; hoặc là những dòng sông khô cạn về mùa hè, ngập lụt vào mùa mưa, nhưng nước trong xanh và chảy xiết ; hoặc là những dòng sông lớn, nước đục ánh vàng lên với phù sa màu mỡ. Không như ở đây, đằng sau những bóng lộn hào nhoáng là những dòng kênh nước đen. Màu đen thẫm, dòng nước gần như không chảy chỉ dâng lên rồi hạ xuống, lềnh bềnh nhiều thứ và bốc mùi chẳng thơm tho.

Ở Sài Gòn có rất nhiều dòng kênh như vậy. Tùy vị trí địa lý lịch sử tên gọi có khác nhau : Thị Nghè, Nhiêu Lộc, Tàu Hủ, Thầy Cai, v.v.. và biết bao dòng kênh vô danh khác, nhưng có lẽ chỉ là một, vì chúng liên thông với nhau ở đâu đó. Tên khác nhau nhưng đặc điểm chung không ai phủ nhận được : nước đen, gần như không chảy, lều bều nhiều thứ và bốc mùi. Có khác chăng là mức độ. Những dòng kênh đen : có cái hẹp, cái rộng ; có cái nông, cái sâu ; có cái hai bờ như khép lại, sắp bị san lấp đổ nền rồi xây nhà. Vài con kênh không thể xác định bờ, mà chỉ thấy toàn nhà và nhà. Nhưng dưới những căn nhà này là một con kênh thật sự. Không ai biết từ ngày có cái tên Sài Gòn đến giờ, đã bao con kênh bị san lấp rồi xóa sổ, và hiện nay bao nhiêu con đang kêu cứu. Nhiều thế hệ cư dân Sài Gòn sinh ra và lớn lên trong những căn nhà nền lót gạch bông, đổ bê tông hai ba tấm nhưng không biết rằng phía dưới đó đã hoặc vừa mới là những con kênh bị vùi lấp. Sài Gòn mưa không ít, có ngày cả triệu mét khối nước, nhưng khối lượng nước sạch trời cho ấy cũng không đủ làm các dòng kênh bớt đen. Ngược lại, vào mùa nắng, nước ở các con kênh sắc lại, đen hơn, ít chảy và hôi hơn. Nhà cửa trên những dòng kênh cũng đa dạng và phong phú, thôi thì đủ thứ : sàn ván, gỗ, bê tông, giả bê tông, đúc, v.v.. Có những căn nửa đất nửa sàn, căn khác 2/3 đất 1/3 sàn, căn khác 2/3 sàn 1/3 đất, căn khác nữa chỉ có toa lét là sàn, v.v..

Có lẽ không dưới cả triệu dân thành phố này sống trong những căn hộ dính dáng với kênh rạch như vậy. Không tiện nghi sang trọng như những vila nhà lầu, nhưng hệ thống nhà kênh rạch này đã góp phần che nắng mưa, là nơi an cư lạc nghiệp của bao người. Chắc ít ai thích sống trong những căn hộ nửa đất nửa sàn này, nhưng không thể lìa xa được, vì ở đây tuy hôi hám nhưng còn hơn về lại cố hương, nơi làm ra hạt gạo, con cá thật khó khăn. Còn ở đây trên bến dưới thuyền, đã quen
 

Trang 2

bà con lối xóm rồi, tồn tại và phát triển được. Ở những dòng kênh lớn sinh hoạt thật sầm uất, tàu bè đủ cỡ ra vào tấp nập góp phần không nhỏ khối lượng vận tải thủy của thành phố.

Không ai biết được những dòng kênh ở đây đen từ bao giờ, nhưng chắc chắn là thuở Lễ thành hầu Nguyễn Hữu Cảnh vào đây cắm cọc đóng mốc thì những dòng kênh không đen mà trong xanh lắm. Còn thuở Sài Gòn được gọi là Hòn Ngọc Viễn Đông, thì những dòng kênh hình như cũng đã đen lắm rồi, chắc người ta tâng bốc đấy thôi.

Ôi cái thời vàng son của những dòng kênh xứ Sài Gòn, cứ như mới ngày nào đây vậy ! Nước trong leo lẻo, soi bóng bầu trời cỏ cây các loài động vật và con người. Không khí chắc là mát dịu lắm, bởi sông rạch chằng chịt và thông thoáng khắp nơi. Nguồn nước mát sạch dẫn tới tận mỗi khu vực, bởi nơi đâu chẳng có một dòng kênh. Hai bên bờ biết bao cỏ dại, cây cao bóng mát hoang sơ và dưới dòng nước mát lạnh tự nhiên đó có nhiều sinh vật lắm : cá, tôm, ốc, cua, v.v.. còn bao nhiêu loài thủy bò sát nữa : kỳ nhông, kỳ đà, rắn mối, chẫu chàng, chìa vôi, v.v.. Nếu kể thêm tiếng chim hót trên những cành cây cao gần đó thì thật là một thế giới hài hòa động thực vật. Thủy triều xuống, bao chất dơ bẩn được mang ra đổ tận biển xa rồi triều cường, bao nhiêu luồng nước mới đem lại sinh khí mới cho những vùng thiếu nước. Một sự thay ca, luân chuyển cần thiết được tự động hóa đều đặn, chính xác và vĩnh cửu.

Nhưng than ôi thời hoang dại ban sơ đó đâu còn nữa. Không ai biết tác nhân nào, đơn vị nào xả những giọt chất thải đầu tiên xuống dòng kênh. Đoạn kênh nào trước hết thảy bị thương tổn. Ai, tác giả nào, nhóm người nào, cộng đồng dân cư nào tiên phong trong việc nhuộm đen dòng nước vốn trong xanh này. Ai mà biết được ?! Quá trình thay màu những dòng kênh diễn ra ắt là lâu lắm. Phải tính đơn vị thập kỷ hoặc thế kỷ. Vả lại, chắc cũng có người ý thức bảo vệ sự trong lành chứ, chỉ tiếc rằng, số lượng người làm đen vẫn vượt xa người làm xanh nên dòng kênh cứ mỗi ngày mỗi đen hơn.

Ở Sài Gòn này, có lẽ tất cả chất thải công nghiệp, sinh hoạt đều đổ xuống những dòng kênh. Biết bao nhiêu nhà máy lớn vừa và nhỏ mà chất thải không được xử lý với hàng trăm ngàn độc chất sẽ đi đâu ? Vòng vèo từ ống xả rồi cống rãnh rồi xuống những dòng kênh. Bao chất thải của các lò giết mổ, bệnh viện, cơ sở sản xuất thủ công, hộ gia đình, nhà hàng, khách sạn, nơi vui chơi giải trí, v.v... sẽ đi về đâu ? Cũng cùng một cách thôi. Nghĩa là tất cả những gì độc hại, hôi hám, bẩn thỉu nhất được đùn đẩy vào các dòng kênh hiền lành, im lặng và cam chịu. Có ai tính được mỗi ngày những dòng kênh nhận bao nhiêu chất thải cùng độc chất ? Và đáng báo động hơn, khối lượng ngày càng nhiều, độ độc ngày càng tăng. Mỗi lần cầm trên tay một sản phẩm của nền thủ công nông nghiệp thành phố, có bao giờ ai đó tự nhủ rằng ờ nhỉ các dòng kênh, vậy là đen thêm một ít đấy. Hoặc sau những bữa tiệc linh đình, say sưa bí tỉ, ai đó cũng tự nhủ tương tự hay không ?

Trong quá trình đen hóa những dòng kênh có lẽ sinh vật nước là loài đầu tiên rời bỏ các vùng nước ô nhiễm. Vùng sống của các sinh vật nhạy cảm này co hẹp dần

Trang 3

rồi không còn nữa. Các loài lưỡng thê, tiếp theo sẽ biến luôn. Chúng phải lánh nạn, di trú đến những dòng kênh lớn, sông lớn. Có lẽ một số đông không kịp chạy đã phải chấp nhận cái chết sau một thời gian mất nguồn sống, thiếu ăn, thiếu thở, và ngộ độc. Thực vật nước sẽ chết trước rồi đến thực vật ven bờ. Các loài rong tảo một thời tô xanh màu nước giờ chỉ còn là một đống cỏ thúi làm hôi thêm dòng nước. Những thảm cỏ dại dọc hai bờ kênh cũng chịu cùng số phận, bởi vì không thể chạy đi đâu được. Sau cùng dòng kênh chỉ còn trơ lại với đất đá vô tri. Chưa hết, khi dòng kênh sinh thối lên thì ngay cả những người lãng mạn và yêu kênh nhất cũng chỉ dám đứng xa hơn trăm mét để nhìn thương hại, ngậm ngùi và luyến tiếc, bởi vì dòng kênh hình như chỉ còn là một toa lét công cộng lộ thiên của thành phố. Sau bao năm chất chứa những gì dơ bẩn nhất, đáy và bờ của những dòng kênh, thấy được khi triều xuống, là minh họa sống động nhất. Có đến hàng chục mét bề dày là tổng thể rác rến phế thải với đất thúi, đất hư, sinh lầy với màu đen cố hữu mà không thứ gì có thể đen hơn dơ hơn. Có lẽ phải lấy đi hàng núi các thứ đất rác hư thúi ở các kênh rạch của thành phố này mới lộ ra được thứ đất thịt đất vàng, đất của sự sống, của thảm động thực vật nguyên thủy ngày cũ.

Không ai biết mạch nước ngầm của thành phố liên hệ ra sao với nước của hệ thống kênh rạch ở đây. Ai dám chắc rằng độc chất từ các con kênh ô nhiễm nặng không ngấm vào nguồn nước sâu mà cho đến nay, ai cũng nghĩ rằng dùng được trong sinh hoạt. Và năm mười năm nữa liệu có còn dùng được nữa hay không ?

Thật đáng khâm phục sức chịu đựng của những dòng kênh Sài Gòn. Mặc bao con người vô ý thức, bao con người vô trách nhiệm, chỉ giỏi hô khẩu hiệu suông và đổ lỗi cho nhau ; mặc bao ấu trĩ, vô nguyên tắc của các hoạt động sản xuất, kinh doanh, sinh hoạt của hàng triệu cư dân thành phố và vãng lai, những dòng kênh âm thầm chịu đựng, chấp nhận, không một lời oán trách. Như một bà mẹ hiền lành trót sinh ra một đàn con đông và hư hỏng, như một lũ quỷ dữ phá cho bằng hết những gì cha ông để lại. Cũng có nhiều đứa học hành với nhiều bằng cấp nội ngoại, tuy nhiên một số quyết định từ các vị trí thức này lại nhuộm đen dòng kênh rất nhiều lần hơn hàng trăm đứa quậy phá vô học. Trước thực trạng đó, bà mẹ dòng kênh chỉ biết làm hết sức mình, tìm đủ mọi cách xoay sở mong hóa giải cải thiện tình hình. Nhưng xem ra mọi việc ngày càng tồi tệ. Thảng hoặc, bà cũng đôi lần nổi giận, vào dịp mưa lớn phố xá ngập lụt, bà đưa nước cống vào một số gia đình cho biết mùi. Tuy nhiên đối với các nhà cao cửa rộng thì bà không với tới được.

Nói cho công bằng, những dòng kênh không phải là không có bạn. Vẫn có những trăn trở bức xúc về vấn đề này từ nhiều giới nhiều cấp. Không ít người âm thầm vớt rác, dọn chất bẩn, xây kè hai bờ, gìn giữ sự trong sạch của dòng kênh và đạt được vài kết quả khiêm tốn. Nhưng tiếc thay họ còn quá ít, trang bị quá kém cỏi, được hỗ trợ không đồng bộ từ các thể chế, qui định đến tổ chức, ban ngành đoàn thể. Buồn thay, vào thời điểm thế kỷ 21, tại thành phố từng là Hòn Ngọc Viễn Đông này, lực lượng làm xanh vẫn còn quá thiếu và yếu so với lực lượng đối nghịch. Cuộc chiến giữa hai nhóm rõ ràng không cân sức, như trứng chọi đá, mà phía xanh luôn

 

Trang 4

chịu thất bại ê chê, bằng chứng : màu của những dòng kênh vẫn không thể nào cải thiện được

Thật quý giá thay những dòng sông, kênh, rạch mang dòng nước ngọt chảy ngang qua thành phố. Đó là món quà vô giá của thiên nhiên mà quá ít người ý thức đầy đủ, người khác chỉ dừng ở ý thức mà chưa có việc làm cụ thể để nâng niu bảo vệ. Con người cứ mãi đi theo vết xe đổ của tiền nhân. Đầu óc và miệng cứ luôn nghĩ và hô lớn ước nguyện về cuộc sống lâu dài và khỏe mạnh nhưng việc làm cụ thể thì hoàn toàn ngược lại : phá hủy môi trường sống, tàn sát xua đuổi bạn bè động thực vật, để rồi trơ trọi cô đơn trên hành tinh này với những đống đất đá, đồ nhôm nhựa sắt thép vô tri. Vô hình trung, ngôn hành tương phản, đôi chân trong thực tế, lê bước rất nhanh đến huyệt mộ của mình.

Có quá lắm không khi ai đó nói rằng độ trong xanh của nước ở các dòng sông, kênh nội thị phản ánh trung thực sự văn minh của thành phố đó. Cách hành xử đối với mạng kênh rạch, một vật thể hoàn toàn không có khả năng tự vệ, nói lên mức độ dân trí của cư dân. Quý anh (chị) đã từng đến Paris ? Và từng đi dọc bờ sông Seine chảy xuyên qua thành phố hoa lệ này ? Nếu có dịp hãy làm điều đó đi bạn. Dưới cái lạnh của khí hậu Châu Âu muôn thuở, cuộc dạo này sẽ để lại nhiều kỷ niệm và cảm giác khó quên. Dòng nước trong veo lững lờ trôi, nếu chú ý kỹ, sẽ thấy các chú cá tí tẹo rong chơi nô đùa đớp bóng. Muốn biết người dân Paris gìn giữ di sản của họ như thế nào ư ? Không khẩu hiệu rườm rà tốn giấy mực hay lời lẽ đao to búa lớn nhưng nếu ai đó vứt rác hoặc phóng uế hoặc đối xử tệ với hệ động thực vật ở đây sẽ thấy hậu quả tức thì, giống như lỡ tay bấm vào nút hệ thống phòng thủ quốc gia vậy. Sẽ có mức phạt cụ thể cho mỗi hành vi từ phạt tiền, cho đến thậm chí ở tù mà không ai dù ở bất cứ cấp bậc vị trí nào trong xã hội được châm chước, tha thứ, miễn giảm ; nhưng quan trọng hơn, người dân ở đây sẽ nhìn đương sự với đôi mắt ngạc nhiên lớn: một quái vật, một người từ hành tinh khác đến ? Ơ chuyện nhỏ mà, làm gì mà nghiêm khắc quá như vậy ? Làm gì mà ầm ĩ lên như vậy ? Tại sao quan trọng hóa, cường điệu, làm lớn chuyện việc cỏn con như vậy ? Không, đây không phải chuyện nhỏ mà là chuyện nghiêm túc, không xuề xòa qua loa xí xóa được. Đây là pháp luật, là sự thể hiện công minh và hiệu quả của pháp luật. Bởi vì, hơn ai hết người dân Pháp nói chung và Paris nói riêng rất thấm nhuần tư tưởng của Saint - Exupéry, một phi công – nhà văn tài hoa của đất nước này rằng : Trái đất chúng ta đang sống không phải là món thừa tự của tổ tiên (để muốn xài sao cũng được – LAU ) mà là một khoảng vay từ các thế hệ tương lai (để phải gìn giữ cẩn thận và trả lại nguyên vẹn không sứt mẻ tí nào – LAU).

 

Sài gòn Hè 2003

Lê Anh Uyên